cultural leadership studiesJMLDUnknown621671مهدی مهدویان صدرMehdi Mahdavian Sadrگروه مدیریت دولتی، دانشکده مدیریت، دانشگاه آزاد اسلامی علوم و تحقیقات، تهران، ایران. | Islamic Azad University of Sciences and Research, Tehran, Iran.0009-0004-3747-3749mehdi.mahdaviansadr@iau.irزمینه: در چهار دهه گذشته، شمار اسناد و نهادهای فرهنگی در ایران به‌طور پیوسته افزایش یافته است، اما ارزیابی‌های موجود بیشتر به محتوای این اسناد پرداخته‌اند تا به معماری نهادی‌ای که قرار است آنها را اجرا کند؛ همین امر سبب شده پرسش از علت فاصله میان تصویب و اجرا بی‌پاسخ بماند. هدف: پژوهش حاضر الگوهای حکمرانی فرهنگی را در شش جامعه مسلمان با پیشینه دینی و تاریخی نزدیک به ایران تبیین می‌کند و نشان می‌دهد تفاوت پیامدهای فرهنگی این کشورها بیش از آنکه به شدت مداخله دولت بازگردد، به شیوه چیدمان کارکردهای حکمرانی وابسته است. روش‌ها: راهبرد پژوهش، مطالعه تطبیقی کیفی با روش مقایسه ساختاریافته و متمرکز است. شش مورد ایران، ترکیه، مصر، مالزی، اندونزی و عربستان با نمونه‌گیری هدفمند از نوع بیشترین شباهت انتخاب شدند و اسناد قانونی، مصوبات نهادهای فرهنگی، برنامه‌های ملی و گزارش‌های رسمی آنها در بازه ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۵ با چارچوبی سه‌کارکردی شامل قیمومت و دروازه‌بانی، تأمین و توانمندسازی، و شواهد و ارزیابی در سه عرصه میراث و هنر، رسانه و پلتفرم، و صنایع خلاق کدگذاری شد. داده‌ها تماما اسنادی است و از پرسشنامه استفاده نشده است. یافته‌ها: چهار گونه معماری حکمرانی فرهنگی از داده‌ها بیرون آمد: قیمومت متمرکز، قیمومت لایه‌ای و چندمرکزی، توانمندسازی دولت‌هدایت، و توانمندسازی مشارکتی. ایران بالاترین نسبت قیمومت به توانمندسازی و ضعیف‌ترین کارکرد شواهد را در میان شش مورد دارد و ویژگی متمایز آن ترکیب تمرکز اقتدار با پراکندگی مرجعیت میان چند نهاد هم‌سطح است که در این مقاله «تمرکز چندپاره» نامیده شده است. تجربه عربستان نشان می‌دهد جابه‌جایی در این نقشه، حتی در جامعه‌ای با پیشینه محافظه‌کار، در بازه‌ای کمتر از یک دهه ممکن است. نتیجه‌گیری: مسیر اصلاح در ایران کاستن از نقش دولت نیست، بلکه بازتوزیع کارکردهای آن است؛ تفکیک نقش قیم از نقش تأمین‌کننده، انتقال سنجش به مرجعی بیرون از دستگاه مجری، و واگذاری بخشی از اقتدار فرهنگی به سطوح استانی و نهادهای تخصصی، سه گام کلیدی این بازتوزیع‌اند.Background: Over the past four decades the number of cultural documents and institutions in Iran has grown steadily, yet existing assessments have concentrated on the content of those documents rather than on the institutional architecture expected to implement them, leaving the persistent gap between adoption and implementation unexplained. Objective: This study explains the patterns of cultural governance in six Muslim-majority societies whose religious and historical settings are close to Iran's, and argues that the divergence in their cultural outcomes owes less to the intensity of state intervention than to the way governance functions are arranged. Methods: The study is a qualitative comparative inquiry using structured focused comparison. Six cases — Iran, Turkey, Egypt, Malaysia, Indonesia and Saudi Arabia — were selected purposively on a most-similar logic. Their legal instruments, cultural council resolutions, national programmes and official reports between 1990 and 2025 were coded through a three-function framework (guardianship and gatekeeping; provision and enablement; evidence and evaluation) across three arenas (heritage and the arts; media and platforms; creative industries). All data are documentary; no questionnaire was used. Findings: Four architectural types emerged: centralized guardianship, layered and polycentric guardianship, state-directed enablement, and participatory enablement. Iran records the highest guardianship-to-enablement ratio and the weakest evidence function among the six cases, and its distinguishing feature is the combination of concentrated authority with authority dispersed among several same-level bodies, described here as fragmented centralism. The Saudi case shows that movement across this map is achievable in under a decade even in a conservative setting. Conclusion: Reform in Iran is not a matter of reducing the state's role but of redistributing its functions. Separating the guardian role from the funder role, moving measurement to a body outside the implementing agency, and devolving part of cultural authority to provincial levels and specialized agencies are the three decisive steps.حکمرانی فرهنگی، سیاست‌گذاری فرهنگی، قیمومت فرهنگی، مطالعه تطبیقی، صنایع خلاق، ایران.Cultural governance, cultural policy, cultural guardianship, comparative study, creative industries, Iran.fa